Panik atak: bedenin alarmı yanlış çaldığında

Panik atak nasıl bir şey?

Markette kuyruktayken, toplantıda ya da gece uykunun ortasında kalbin birden hızlanıyor. Nefes yetmiyor gibi, başın dönüyor, elin ayağın karıncalanıyor, sıcak ya da soğuk basıyor. Zihin tek bir şey söylüyor: “Bir şey oluyor. Kalp krizi geçiriyorum, bayılacağım, delireceğim, kontrolü kaybediyorum.”

Birkaç dakika içinde zirve yapıyor, sonra yavaş yavaş sönüyor. Ama atağın asıl bıraktığı iz, ardından gelen “ya yine olursa” beklentisi. Onu aklında tutarak bazı yerlerden, tek başına çıkmaktan, spordan, kahveden ya da kalabalıktan uzak durmaya başlayabilirsin. Hayat kimseye söylemeden küçülür.

Bu bir tanı listesi değil, bir yaşantı tarifi. Kendini tanıdıysan yalnız olmadığını bil: çok kişi bunu yaşıyor ve çoğu kimseye anlatmıyor.

Bilimsel olarak ne biliyoruz?

Kitaba göre panik atak, ani başlayan şiddetli korku ya da dehşet hâlidir; en az dört bedensel ya da zihinsel belirtiyle (çarpıntı, nefes darlığı, baş dönmesi, terleme, titreme, uyuşma, kontrolü kaybetme ya da ölüm korkusu gibi) birlikte ve yaklaşık on dakika içinde en yüksek noktasına ulaşır. Atak yaşayanların yaklaşık %90’ı o sırada “öleceğim, kontrolü kaybedeceğim ya da delireceğim” inancı bildirmiştir (Kring ve Johnson, 2015, Bl. 6, s. 177).

Panik atak yaşamak oldukça yaygındır: ABD’de nüfusun dörtte birinden fazlası yaşamı boyunca en az bir atak geçirir (s. 177-178). Tam anlamıyla panik bozukluk ise çok daha az görülür. Bunun için beklenmedik ataklar tekrar etmeli ve en az bir ay boyunca yeni atak ya da sonuçları hakkında süren endişe ya da davranış değişikliği olmalıdır (s. 177-178). Kitabın verdiği yaygınlık yaşam boyu %6,0, son bir yılda %2,3’tür (Tablo 6.4, s. 177); Cochrane derlemesi ise %1-4 aralığını bildirir (Pompoli ve ark., 2016). Kısacası tek bir atak yaşamış olmak, panik bozukluğun olduğu anlamına gelmez; bunu ayırt etmek hekimin işidir.

Güncel literatür ne ekliyor?

• Kitap DSM-5 (2013) temellidir. DSM-5-TR (APA, 2022) bir metin güncellemesidir; panik bozukluğun ölçüt yapısını köklü biçimde değiştirmemiştir.
• Kitap, panik için BDT temelli panik kontrol terapisini öne çıkarır (s. 196). Daha yeni bir Cochrane ağ meta-analizi 60 çalışmayı inceledi: BDT çoğu kez diğer yaklaşımlardan üstündü, ama farkın büyüklüğü küçük ve kanıtın kalitesi düşüktü; tek bir psikolojik yaklaşımın kesin olarak üstün olduğunu söylemek için sağlam kanıt yoktu (Pompoli ve ark., 2016). Plasebo kontrollü çalışmalarda panik için etkinin küçük ile orta arasında olduğu bulundu (Carpenter ve ark., 2018). Yani umut verici bir yöntem, ama mucize değil.

Panik atağı ne sürdürür?

David Clark’ın (1986) bilişsel modeline göre panik, zararsız bir bedensel duyumun felaket olarak yorumlanmasıyla büyür. Kitap bu döngüyü şöyle anlatır (s. 189-191):

1. Bedensel duyum: Kalp biraz hızlanır, baş hafifçe döner.
2. Felaket yorumu: “Bu kalp krizinin başlangıcı.”
3. Korku artar: Beden daha fazla alarm üretir; duyumlar da şiddetlenir.
4. Kaçınma ve güvenlik davranışları: Egzersizi bırakırsın, yanında biri olmadan çıkmazsın, hep kapıya yakın durursun.
5. Sonuç: Atak “geçti” ama korkulan şeyin gerçekten tehlikeli olmadığını öğrenme fırsatı hiç doğmaz.

Kitaba göre güvenlik davranışları, inancın hiç çürütülememesine yol açar (s. 185). Bedensel duyumlardan korkma eğilimi (kaygı duyarlılığı) yüksek olanlarda atak olasılığı daha yüksektir (s. 190-191). “Korkudan korkma” da kalabalık ya da kapalı yerlerden kaçınmayı sürdürür (s. 191). Yani asıl sorun duyumların kendisinden çok, onlara verilen anlam ve verilen tepkidir.

Görüşmelerde birlikte ne yaparız?

Önce hekim kontrolünün yapıldığından emin oluruz. Ardından, yöntemleri BDT ve Kabul ve Kararlılık Terapisi’nden (ACT) sana uygun olacak biçimde seçeriz:

• Panik döngüsünü anlamak: Atakların sende nasıl işlediğini ve bedensel duyumların neden tehlikesiz olduğunu birlikte açıklarız.
• Felaket düşüncelerini sınamak: “Bayılacağım” düşüncesinin kanıtlarını gerçekçi biçimde tartarız.
• Duyumlarla kademeli karşılaşmak (interoseptif maruz bırakma): Kitaptaki panik kontrol terapisinde, atak benzeri duyumlar (hızlı nefes alma ya da dönme gibi) kontrollü biçimde yaratılır ve kişi bunların tehlikesiz olduğunu deneyimler (s. 196). Bunu yalnızca tıbbi açıdan sakınca olmadığında, senin hızında ve önceden konuşarak yaparız.
• Kaçınılan yerlere dönmek: Birlikte bir basamak listesi çıkarıp güvenlik davranışlarını azaltarak yeniden alan kazanırız. Bu öğrenmenin farklı ortamlarda tekrarlanması kalıcılığı artırır (Craske ve ark., 2014).
• ACT araçları: Duyumlarla savaşmak yerine onlara alan açmayı, “Panik geliyor düşüncesini yaşıyorum” diyerek düşünceden mesafe almayı ve ataklar varken bile değerlerine doğru ilerlemeyi çalışırız (Hayes ve ark., 2012).

Panik atak, yaygın kaygı ve endişe ile bir arada da görülebilir; bu durumda ikisini birlikte ele alırız.

Ne zaman başka bir destek gerekir?

• Hekim: Belirtileri ilk kez yaşıyorsan, farklıysa ya da düzenli ilaç kullanıyorsan önce hekime görün. Kalp, tiroit ve bazı ilaçlar da benzer belirtiler verebildiği için bunu sürecin ilk adımı sayarım.
• Acil durum: Şiddetli göğüs ağrısı, bayılma ya da nefes alamama durumunda 112’yi ara veya en yakın acil servise git. Kendine zarar verme düşüncelerin varsa da aynısı geçerli. Online görüşmeler acil destek yerine geçmez.
• Psikiyatri: Ataklar çok sık, işlevselliğini çok bozuyorsa ya da ilaç desteğini düşünüyorsan bir psikiyatriste de başvurabilirsin; bu karar hekime aittir. İlaç ve psikolojik danışmanlık birlikte de yürüyebilir.

Sık sorulan sorular